Şirketler, tüzel kişi olduklarından hak ve fiil ehliyetine sahiplerdir. Bu ehliyeti ise organları aracılığıyla kullanırlar. Anonim şirketlerde zorunlu organlar yönetim kurulu ve genel kurul; limited şirketlerde ise zorunlu organlar müdürler kurulu ve genel kuruldur. İşte hem anonim hem limited şirketlerde ortak olan genel kurul, ticaret ortaklıkların bir nevi karar mekanizmasıdır. Şirketin yönetimine ilişkin kararları yönetim kurulu (veya müdürler kurulu) alırken, genel kurul daha çok ortaklığa ilişkin meselelerde kararlar alır. Sermaye ortaklıklarında genel kurulun işlevi, pay sahiplerinin şirkete ilişkin hususlarda müzakerelerde bulunması ve karar alması amacıyla bir araya gelmelerini sağlamaktır. Genel kurul, düzenli olarak toplanan bir organ değildir; kanunen belirlenen veya gerektiği zamanlarda toplanması öngörülen bir organ niteliğindedir.
Genel kurul, pay sahiplerinin tamamından oluşur, yönetim kurulu üyeleri gibi bir seçilme söz konusu değildir. Şirketin pay sahiplerinin, şirketin yönetimi ve ticari hayattaki durumu hakkında genellikle sadece genel kurulda bilgi alıp, kararların alınasına bilgi alma, denetleme ve oy kullanma haklarıyla ortaklığın gidişatına yön verebilirler.
Genel kurulun en önemli işlevinin “bilgi” ve “karar” mekanizması olduğu görüşü doktrinde çokça kabul görmektedir. Genel kurulun gerekli görülmesinin nedeni, şirkete yatırım yapan kişilere senede bir kere de olsa bilgi alma ve hesap sorma imkânı verilmesidir. Ortaklıkla ilgili en önemli kararlar, tüm ortakların katılımıyla alınmış olur, genel kurulu şirketler için önemli yapan da budur.
İşte bu nedenlerle şirketlerde genel kurulun yapılması zorunludur. Genel kurulun bir kısım yetkileri devredilemez niteliktedir ve ancak genel kurulun toplanması yoluyla bu konularda karar verilebilir. Sermaye şirketlerinde genel kurulun yapılması zorunluluğu, TTK’nın 409. maddesinde “Olağan genel kurul toplantısı, her hesap dönemi sonundan itibaren üç ay içinde yapılır.” hükmüne yer verilmek suretiyle düzenlenmiştir. TTK’nın 617. maddesinde ise benzer bir düzenleme limited şirketler için yapılmıştır. Bu düzenlemelerle, genel kurulun yapılması gereken zaman dilimi belirlenerek, pay sahiplerinin bilgi alma ve oy kullanma haklarının güvence altına alınması sağlanmıştır.
TTK 409 ve 617. maddelere göre hem anonim şirketlerde hem de limited şirketlerde, “Olağan genel kurul toplantısı, her hesap dönemi sonundan itibaren üç ay içinde yapılır”. Hesap dönemi takvim yılı olan şirketlerde hesap dönem sonu Aralık’tır, yani genel kurulun yeni yılın ilk üç ayı içerisinde yapılması gerekmektedir. Kimi şirketler ise özel hesap dönemine sahiptir, bu şirketlerde de hesap döneminin son gününden itibaren üç ay içerisinde genel kurul yapılması gerekmektedir. Her hesap dönemi birbirinden bağımsızdır ve önceki yılın toplantısı yapılmadan da sonraki yılın toplantısının yapılması mümkündür.
Olağan genel kurulda, ortaklığın hesap dönemi boyunca olan faaliyetlerine ilişkin müzakereler yapılır ve oy kullanılır. TTK md. 408’e göre “Genel Kurul, ancak kanunda ve esas sözleşmede açıkça öngörülen hallerde karar alabilir”. Kanunda, olağan genel kurulda görüşülmesi gereken konuların asgari sınırı da belirtilmiştir. TTK md. 409’a göre; olağan genel kurulda en azından, organların seçimine, finansal tablolara, yönetim kurulunun yıllık raporuna, kârın kullanım şekline, dağıtılacak kâr ve kazanç paylarının oranlarının belirlenmesine, yönetim kurulu üyelerinin ibralarına ilişkin konularda müzakere yapılması gerekir. Bunun dışında gündemi, TTK. md. 413/1 gereği, yönetim kurulu belirler. Şartlar gerçekleşirse tek pay sahibi, azınlık, kayyım veya tasfiye memurunun da gündemi belirlemesi mümkündür.
Şirketler, gerektiğinde olağanüstü genel kurul toplantısı da yapabilirler. Bu husus da anonim şirketler için TTK 409/2’de, limited şirketler içinse TTK 617/1’de düzenlenmiştir.
Olağanüstü genel kurul, olağan genel kurulun senede bir kere ve hesap döneminin sonundan itibaren üç ay içinde yapma zorunluluğu bulunmasına karşın, gerekli görülen her halde yapılabilir. Olağan genel kurullardan bir diğer farkı ise olağanüstü genel kurul toplantılarının gündeminin kanunda belirtilmemiş olmasıdır. Zaten toplantı belli gerekliliklerle yapıldığından, gündemin önceden kanun koyucu tarafından belirlenmesinin pratik bir yararı da olmayacaktır. Ancak, olağanüstü genel kurulda da gündeme bağlılık ilkesi geçerlidir. Buradaki fark kanun koyucunun asgari bir sınır çizip çizmemek konusundaki kararıyla ilgilidir.
Genel kurulun her zaman tamamıyla fiziki ortamda yapılması gerekmez. Esas sözleşmede bulunması şartıyla, anonim şirketlerde ve limited şirketlerde elektronik ortamda genel kurul yapılması mümkündür. Elektronik ortamda yapılacak genel kurul TTK m. 1527’de düzenlenmiştir. Bu maddeye göre genel kurula elektronik ortamda katılma, öneride bulunma, görüş açıklama ve oy verme, fiziksel katılmanın ve oy vermenin tüm sonuçlarını doğurur. Genel kurulun tamamen elektronik ortamda yapılması şu anlık mümkün değildir, bazı kişilerin ve özellikle de Bakanlık temsilcisinin fiziken mevcut bulunduğu bir genel kurula bazı pay sahiplerinin elektronik ortamda katılması mümkündür. BTY m. 32/1/b’de elektronik ortamda katılım sistemi uygulayan anonim ortaklıklarda Bakanlık temsilcisinin katılması zorunlu tutulmuştur. Pay senetleri borsaya kote edilmiş anonim şirketlerde elektronik katılımlı genel kurulların yapılması kural haline getirilmiştir (TTK m. 1527/5 son cümle).
Anonim şirketlerde elektronik katılımlı genel kurullar “Anonim Şirketlerde Elektronik Ortamda Yapılacak Genel Kurullara İlişkin Yönetmelik”te belirlenen usul ve esaslara göre yapılır. Ayrıca, bu yönetmeliğin 15. maddesine dayanarak “Anonim Şirketlerin Genel Kurullarında Uygulanacak Elektronik Genel Kurul Sistemi Hakkında Tebliğ” çıkarılmıştır.
Elektronik katılımlı genel kurul sistemini uygulayacak şirketlerde buna özgülenmiş bir internet sitesi bulunması gerekir. Ayrıca ortağın bu yönde bir istemde bulunması, oy kullananların kimliklerinin saklanması ve elektronik ortam araçlarının elverişliliğinin bir teknik raporla ispatlanıp bu raporun tescil ve ilan edilmesi şarttır.
6102 sayılı TTK’nın 338. maddesi ile anonim şirketlerin tek pay sahibi ile kurulmasına izin verilmiştir. Tek pay sahipli anonim şirketin genel kurulu da tek kişiden oluşacaktır, genel kurulun ne şekilde yapılacağına ilişkin ise açık bir düzenleme bulunmamaktadır.
Tek kişiden oluşan bu genel kurul, birden fazla pay sahipli anonim ortaklıklardaki genel kurulun tüm yetkilerine sahiptir . Dolayısıyla tek kişilik genel kurulun da, çok pay sahipli anonim ortaklık genel kurullarına ilişkin tüm usul ve esaslara aynen uyması gerekir. Çağrıyı tek pay sahibi yapar, ancak çağrısız toplanma imkanı her zaman olduğundan buna gerek yoktur.
Bunun dışında payların üzerinde bir intifa veya rehin hakkı varsa, aksi kararlaştırılmadığı sürece genel kurula bu hak sahipleri de katılır. Bu durumda usule uygun olarak çağrı yapılması söz konusu olur.
Tek pay sahipli genel kurulda da kararların yazılı alınması zorunludur. Eğer tek pay sahipli genel kurulu yapacak olan anonim şirket TTK m. 333’e göre genel kuruluna Bakanlık temsilcisinin katılması gereken anonim şirketlerdense Bakanlık temsilcisinin toplantılara katılması gerekir.
Limited şirketlerde genel kurulun devredilemez yetkilerini düzenleyen 616. maddenin 3. fıkrasında düzenlenen “Tek ortaklı limited şirketlerde, bu ortak genel kurulun tüm yetkilerine sahiptir. Tek ortağın genel kurul sıfatıyla alacağı kararların geçerlilik kazanabilmeleri için yazılı olmaları şarttır.” hükmüyle tek ortaklı limited şirketlerde de anonim şirketlere benzer bir düzenleme yapılmıştır.